कस्ता विद्यार्थीलाई ट्यालेन्ट भन्ने ? विद्यार्थीको प्रतिभा चिन्ने सही तरिका के हो ?

परीक्षामा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यार्थीलाई हामी सहजै प्रतिभाशाली भन्छौँ । तर कक्षामा चुपचाप बस्ने, किताबभन्दा प्रयोगमा रमाउने, चित्रमा आफ्नो संसार देखाउने वा अरूले नदेखेको समस्या पहिचान गर्ने विद्यार्थीको प्रतिभा कसले चिन्ने ? विद्यालयमा हरेक वर्ष उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यार्थीको चर्चा हुन्छ । परीक्षामा सबैभन्दा धेरै अंक ल्याउने विद्यार्थीले पुरस्कार पाउँछन्, विद्यालयको सूचना पाटीमा नाम लेखिन्छ र अभिभावक पनि गर्व गर्छन् । यो स्वाभाविक हो । राम्रो शैक्षिक उपलब्धि प्रतिभाको एउटा महत्वपूर्ण संकेत हो ।

तर एउटा प्रश्न छ– के परीक्षामा धेरै अंक ल्याउने विद्यार्थी मात्रै प्रतिभाशाली हुन् ? परीक्षामा औसत अंक ल्याउने तर नयाँ विचार निकाल्न सक्ने, कठिन समस्या समाधान गर्न सक्ने, संगीतमा असाधारण क्षमता देखाउने वा अरूलाई नेतृत्व गर्न सक्ने विद्यार्थी प्रतिभाशाली होइनन् ?

वास्तवमा प्रतिभाको परिभाषा हाम्रो सामान्य बुझाइभन्दा निकै फराकिलो छ । विद्यार्थीको प्रतिभा केवल परीक्षाको उत्तरपुस्तिकामा सीमित हुँदैन । उसको सोच्ने तरिका, जिज्ञासा, सिर्जनशीलता, समस्या समाधान गर्ने क्षमता, रुचि र कुनै कामप्रतिको निरन्तर लगावमा पनि प्रतिभा देखिन सक्छ ।

प्रतिभा जन्मजात हुन्छ कि विकास गर्न सकिन्छ ?

प्रतिभाबारे लामो समयदेखि मनोविज्ञान र शिक्षाशास्त्रमा अध्ययन हुँदै आएको छ । यस विषयमा सबै अनुसन्धानकर्ताले स्वीकार गरेको एउटै परिभाषा भने छैन ।

सन् २०१९ मा Annual Review of Psychology मा प्रकाशित फ्र्याङ्क सी . वरेल, रेना एफ . सुबोटनिक, पाउला ओल्स्जेभ्स्की–कुबिलियस र डान्टे डिक्सनको अनुसन्धानमूलक समीक्षा ‘Gifted Students’ ले प्रतिभालाई विद्यालयको शैक्षिक उपलब्धिमा मात्र सीमित गरेको छैन । यसले विज्ञान, कला, खेलकुदलगायत विभिन्न क्षेत्रमा असाधारण क्षमता र उपलब्धि देखाउन सक्ने व्यक्तिलाई पनि प्रतिभाशालीको दायरामा राखेको छ ।

यस अध्ययनको महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने प्रतिभालाई केवल जन्मजात क्षमताका रूपमा होइन, विकासको प्रक्रियाका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ । अर्थात् कुनै विद्यार्थीमा कुनै विशेष क्षेत्रमा राम्रो गर्ने सम्भावना हुन सक्छ । तर त्यसलाई वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न अभ्यास, अवसर, उचित मार्गदर्शन, प्रेरणा र अनुकूल वातावरण आवश्यक पर्छ ।

उदाहरणका लागि, एउटा विद्यार्थीले सानैदेखि मेसिन र उपकरण खोल्ने, जोड्ने तथा तिनको काम बुझ्ने रुचि देखाउँछ । अर्को विद्यार्थीले कथा लेख्न र नयाँ पात्रको कल्पना गर्न सक्छ । कसैले गणितीय समस्या छिटो समाधान गर्छ भने कसैले साथीहरूबीच उत्पन्न विवाद सहजै समाधान गर्छ । यी सबै फरक क्षमता हुन् । सबैलाई एउटै मापदण्डमा राखेर मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन ।

तीनवटा विशेषता जोडिँदा देखिन्छ प्रतिभाको अर्को रूप

प्रतिभाबारे चर्चा गर्दा अमेरिकी शिक्षाविद् जोसेफ एस . रेन्जुलीको ‘थ्री रिङ कन्सेप्सन अफ गिफ्टेडनेस’ (Three-Ring Conception of Giftedness) महत्वपूर्ण मानिन्छ । रेन्जुलीले प्रतिभाशाली व्यवहारलाई मुख्यतः तीनवटा विशेषताको अन्तरक्रियासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन् ।

१ . औसतभन्दा माथिको क्षमता (Above-average ability)

कुनै विषय वा क्षेत्रमा अरूको तुलनामा छिटो बुझ्ने, जटिल विषयलाई विश्लेषण गर्न सक्ने, नयाँ ज्ञान ग्रहण गर्न सक्ने वा विशेष सीप प्रदर्शन गर्न सक्ने क्षमता यसअन्तर्गत पर्छ । यो क्षमता केवल गणित, विज्ञान वा भाषामा मात्र देखिनुपर्छ भन्ने छैन । कला, खेलकुद, नेतृत्व र अन्य सिर्जनात्मक क्षेत्रमा पनि देखिन सक्छ ।

२ . सिर्जनशीलता (Creativity)

एउटै समस्यालाई अरूले भन्दा फरक तरिकाले हेर्ने, नयाँ विचार निकाल्ने, परम्परागत सोचभन्दा बाहिर गएर समाधान खोज्ने र कल्पनालाई व्यवहारमा उतार्ने क्षमता सिर्जनशीलता हो । उदाहरणका लागि, विद्यालयमा फोहोर व्यवस्थापनको समस्या छ । धेरै विद्यार्थीले त्यसबारे निबन्ध लेख्न सक्छन् । तर कुनै विद्यार्थीले फोहोर छुट्याउने, पुनः प्रयोग गर्ने र विद्यालयलाई सफा राख्ने व्यावहारिक योजना बनाउँछ भने उसको सिर्जनशीलता देखिन्छ ।

३ . कामप्रतिको समर्पण (Task commitment)

कुनै कामप्रति गहिरो रुचि राख्ने, कठिनाइ आए पनि निरन्तर प्रयास गर्ने, लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध रहने र आफ्नो काम सुधार्न मेहनत गर्ने गुण यसअन्तर्गत पर्छ । कुनै विद्यार्थी पहिलो प्रयासमै सफल नहुन सक्छ । तर उसले गल्तीबाट सिक्छ, फेरि प्रयास गर्छ र आफ्नो कामलाई सुधार्दै जान्छ भने त्यो पनि महत्वपूर्ण विशेषता हो ।

रेन्जुलीका अनुसार यी तीन विशेषता एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्दा सिर्जनात्मक र उत्पादनशील प्रतिभाशाली व्यवहार विकसित हुन सक्छ । यसको अर्थ कुनै विद्यार्थीमा यी तीनवटै गुण सधैँ समान स्तरमा हुनुपर्छ भन्ने होइन । यो प्रतिभा पहिचान र विकास बुझ्ने एउटा सैद्धान्तिक दृष्टिकोण हो ।

कक्षामा धेरै नबोल्ने विद्यार्थी पनि प्रतिभाशाली हुन सक्छ !

हाम्रो विद्यालयमा बोल्ने, प्रश्न सोध्ने र परीक्षामा राम्रो गर्ने विद्यार्थीले शिक्षकको ध्यान छिटो आकर्षित गर्छन् । तर कम बोल्ने वा एक्लै बसेर आफ्नो काम गर्न रुचाउने विद्यार्थीको क्षमता पहिचान गर्न भने कहिलेकाहीँ कठिन हुन्छ । कुनै विद्यार्थी कक्षामा धेरै बोल्दैन, तर चित्रकलामा उत्कृष्ट हुन सक्छ । कुनै विद्यार्थी गणितमा कमजोर देखिए पनि कम्प्युटरमा नयाँ कुरा सिक्न निकै छिटो हुन सक्छ । कुनै विद्यार्थीले लिखित परीक्षामा सामान्य नतिजा ल्याए पनि साथीहरूलाई सिकाउन, समूहको काम व्यवस्थित गर्न वा व्यावहारिक समस्या समाधान गर्न असाधारण क्षमता देखाउन सक्छ ।

त्यसैले विद्यार्थीको बाहिरी व्यवहार वा परीक्षाको नतिजालाई मात्रै हेरेर उसको सम्पूर्ण क्षमता मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन ।

अमेरिकाको नेसनल एसोसिएसन फर गिफ्टेड चिल्ड्रेन (NAGC) ले पनि प्रतिभा पहिचान गर्दा एउटै परीक्षा वा एउटा निश्चित समयको नतिजामा निर्भर नहुन सुझाव दिएको छ । संस्थाका अनुसार विद्यार्थीको क्षमता विभिन्न समय, परिस्थिति र क्षेत्रमा फरक तरिकाले अभिव्यक्त हुन सक्छ । त्यसैले परीक्षण, शिक्षकको अवलोकन, विद्यार्थीका सिर्जनात्मक काम, परियोजना र अन्य प्रमाणलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ ।

प्रतिभा देखिने पाँच फरक क्षेत्र…

विद्यार्थीको प्रतिभालाई शैक्षिक उपलब्धिमा मात्रै सीमित नगरी विभिन्न क्षेत्रमा खोज्न सकिन्छ ।

१ . शैक्षिक तथा बौद्धिक क्षमता

गणितीय समस्या समाधान गर्ने, वैज्ञानिक अवधारणा बुझ्ने, भाषामा राम्रो अभिव्यक्ति दिने, विश्लेषण गर्ने र नयाँ ज्ञान छिटो ग्रहण गर्ने विद्यार्थी यस क्षेत्रमा पर्न सक्छन् ।

२ . सिर्जनात्मक क्षमता

कथा, कविता, चित्रकला, संगीत, डिजाइन, नयाँ आविष्कार वा कुनै समस्याको नयाँ समाधान निकाल्न सक्ने विद्यार्थीमा यस्तो प्रतिभा देखिन्छ ।

३ . नेतृत्व तथा सामाजिक क्षमता

समूहलाई एकताबद्ध गर्ने, अरूको कुरा सुन्ने, विवाद समाधान गर्ने, जिम्मेवारी लिने र सामूहिक काममा सबैलाई सहभागी गराउन सक्ने विद्यार्थी पनि विशेष क्षमता भएका विद्यार्थी हुन् ।

४ . व्यावहारिक तथा प्राविधिक क्षमता

कुनै वस्तु कसरी काम गर्छ भनेर बुझ्ने, उपकरण बनाउने, बिग्रिएको सामग्री मर्मत गर्ने, प्रविधि प्रयोग गरेर समस्या समाधान गर्ने वा नयाँ प्रयोग गर्न रुचाउने विद्यार्थीमा यस्तो क्षमता हुन सक्छ ।

५ . खेलकुद तथा शारीरिक क्षमता

शारीरिक समन्वय, गति, सन्तुलन, सहनशक्ति र खेल रणनीतिमा विशेष क्षमता देखाउने विद्यार्थीलाई पनि प्रतिभाशाली मान्न सकिन्छ ।

यी क्षेत्र एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन् । एउटै विद्यार्थीमा एकभन्दा बढी क्षेत्रमा क्षमता हुन सक्छ ।

राम्रो अंक ल्याउने विद्यार्थी र प्रतिभाशाली विद्यार्थीबीच के फरक छ ?

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ । राम्रो अंक ल्याउनु प्रतिभाको प्रमाण हुन सक्छ, तर प्रतिभाको पूर्ण परिभाषा होइन । उदाहरणका लागि, दुई विद्यार्थीलाई एउटै वैज्ञानिक प्रश्न दिइयो । पहिलो विद्यार्थीले पाठ्यपुस्तकमा भएको उत्तर जस्ताको तस्तै लेखेर पूर्ण अंक ल्यायो । दोस्रो विद्यार्थीले उत्तरसँगै त्यसको व्यावहारिक प्रयोग, सम्भावित समस्या र नयाँ समाधानबारे पनि सोच्यो ।

दुवैको उपलब्धि महत्वपूर्ण छ । तर दोस्रो विद्यार्थीले देखाएको विश्लेषणात्मक र सिर्जनात्मक सोच पनि प्रतिभाको महत्वपूर्ण संकेत हो । अर्कोतर्फ, परीक्षा प्रणालीले पनि विद्यार्थीको क्षमता मापन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । तर लिखित परीक्षा मात्र सबै किसिमका सीप र प्रतिभा मापन गर्ने पर्याप्त माध्यम होइन ।

त्यसैले उत्कृष्ट अंक ल्याउने विद्यार्थीलाई कम महत्त्व दिनु पनि गलत हो र कम अंक ल्याउने विद्यार्थीमा प्रतिभा छैन भनेर निष्कर्ष निकाल्नु पनि गलत हो ।

जन्मजात क्षमता भएर मात्रै पुग्दैन, अवसर पनि चाहिन्छ

प्रतिभा विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष अवसर हो । सबै विद्यार्थीले समान अवसर पाउँदैनन् । कसैले सानैदेखि संगीत सिक्ने वातावरण पाउँछ, कसैले खेलकुदमा सहभागी हुने अवसर पाउँछ भने कसैले घरको आर्थिक अवस्था वा अन्य कारणले आफ्नो रुचिको क्षेत्र पहिचान गर्ने अवसरसमेत पाउँदैन ।

सन् २००९ मा फ्रान्स्वा गान्येले प्रस्तुत गरेको ‘डिफरेन्सिएटेड मोडल अफ गिफ्टेडनेस एन्ड ट्यालेन्ट’ (Differentiated Model of Giftedness and Talent) ले यस विषयलाई स्पष्ट पार्छ । यस मोडलमा जन्मजात वा प्रारम्भिक क्षमता (Giftedness) र अभ्यास तथा विकासबाट प्राप्त उत्कृष्ट उपलब्धि (Talent) बीच भिन्नता देखाइएको छ ।

यसलाई सरल भाषामा बुझ्दा, कुनै बालबालिकामा संगीत सिक्ने विशेष क्षमता हुन सक्छ । तर उसले नियमित अभ्यास, प्रशिक्षकको मार्गदर्शन र उचित अवसर पाएपछि मात्रै त्यस क्षमतालाई उत्कृष्ट संगीत प्रतिभाका रूपमा विकास गर्न सक्छ ।

त्यसैले क्षमता भएर पनि अवसर नपाएको विद्यार्थी र अवसर पाएर आफ्नो क्षमतालाई निखारेको विद्यार्थीको उपलब्धि फरक हुन सक्छ । यसको अर्थ अवसर नपाएको विद्यार्थीमा प्रतिभा छैन भन्ने होइन । प्रतिभा पहिचान गर्दा पारिवारिक आर्थिक अवस्था, विद्यालयको वातावरण, सिकाइका अवसर र सामाजिक परिस्थितिलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

नेपालका विद्यालयले अब के गर्नुपर्छ ?

नेपालका धेरै विद्यालयमा शैक्षिक उपलब्धिलाई नै विद्यार्थीको सफलताको मुख्य आधार मान्ने अभ्यास देखिन्छ । परीक्षामा राम्रो नतिजा ल्याउने विद्यार्थीलाई सम्मान गर्नु सकारात्मक कुरा हो । तर विद्यालयको पुरस्कार तथा प्रोत्साहन प्रणाली त्यतिमै सीमित हुनु हुँदैन ।

विद्यालयले विद्यार्थीका फरक क्षमता पहिचान गर्न निम्न अभ्यास गर्न सक्छन् ।

• परियोजनामा आधारित सिकाइ : विद्यार्थीलाई वास्तविक जीवनका समस्या समाधान गर्ने परियोजना दिनुपर्छ ।

• सिर्जनात्मक गतिविधि : चित्रकला, साहित्य, विज्ञान प्रदर्शनी, संगीत र नवीन आविष्कारलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

• खुला प्रश्न र छलफल : एउटै प्रश्नको एउटै उत्तर खोज्नुभन्दा फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्न विद्यार्थीलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ ।

• व्यक्तिगत रुचिको पहिचान : प्रत्येक विद्यार्थीलाई आफ्नो रुचिको क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर दिनुपर्छ ।

• शिक्षकको निरन्तर अवलोकन : विद्यार्थीको व्यवहार, जिज्ञासा, सिकाइको गति, समस्या समाधान गर्ने तरिका र सिर्जनात्मक कामको अभिलेख राख्नुपर्छ ।

• असफलतालाई सिकाइको अवसर बनाउने : गल्ती गर्दा गाली गर्नेभन्दा गल्ती किन भयो र अर्को पटक कसरी सुधार गर्ने भन्ने सिकाउनुपर्छ ।

यस्ता अभ्यासले परीक्षामा अगाडि देखिएका विद्यार्थी मात्र होइन, अन्य क्षेत्रमा विशेष क्षमता भएका विद्यार्थीलाई पनि आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर दिन सक्छ ।

अभिभावकले पनि बुझ्नुपर्ने केही कुरा…

अभिभावकको अपेक्षा र प्रोत्साहनले बालबालिकाको प्रतिभा विकासमा ठूलो भूमिका खेल्छ । तर कहिलेकाहीँ राम्रो अंक ल्याउनुपर्ने दबाबले बालबालिकाको वास्तविक रुचि र क्षमताभन्दा फरक दिशामा अघि बढ्न बाध्य बनाइरहेको हुन्छ ।

कुनै बालबालिकालाई चित्र बनाउन मन पर्छ भने उसलाई चित्रकलामा समय दिन दिनुपर्छ । कसैलाई खेलकुदमा रुचि छ भने पढाइसँगै खेलकुदमा पनि सहभागी गराउनुपर्छ । कसैलाई मेसिन र प्रविधिसँग खेल्न मन पर्छ भने उसको जिज्ञासालाई निरुत्साहित गर्नु हुँदैन ।

यसको अर्थ पढाइलाई बेवास्ता गर्नुपर्छ भन्ने होइन । बरु शैक्षिक सिकाइ र अन्य रुचिबीच सन्तुलन कायम गर्दै बालबालिकाको सम्भावना विकास गर्नुपर्छ । अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई अरूसँग तुलना गर्नुभन्दा उनीहरूको हिजो र आजको प्रगति तुलना गर्नु बढी उपयोगी हुन्छ ।

हरेक विद्यार्थी प्रतिभाशाली हुन्छन् त ?

यो प्रश्नको उत्तर दिँदा एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता बुझ्नुपर्छ । हरेक विद्यार्थीमा कुनै न कुनै रुचि, क्षमता र सम्भावना हुन्छ । तर हरेक विद्यार्थीलाई अनुसन्धानको प्राविधिक अर्थमा ‘गिफ्टेड’ वा ‘ट्यालेन्टेड’ भन्न मिल्दैन । प्रतिभा पहिचान गर्न कुनै निश्चित क्षेत्रमा देखिएको असाधारण क्षमता, त्यसको निरन्तरता, उपलब्धि र विकासको सम्भावना हेर्नुपर्छ ।

त्यसैले सबै विद्यार्थीलाई एउटै विशेषण दिएर प्रतिभाको अर्थ कमजोर बनाउनु हुँदैन । बरु प्रत्येक विद्यार्थीको क्षमता र रुचि पहिचान गरेर त्यसलाई विकास गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनु नै शिक्षाको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो ।

अन्त्यमा : प्रतिभा खोज्ने कि प्रतिभा चिन्ने ?

विद्यालयको काम विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तक पढाउनु र परीक्षाका लागि तयार पार्नुमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन । विद्यार्थीभित्र रहेको जिज्ञासा, सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच, नेतृत्व क्षमता र व्यावहारिक सीप पहिचान गर्नु पनि शिक्षाको महत्वपूर्ण उद्देश्य हो ।

हामीले परीक्षामा प्रथम हुने विद्यार्थीलाई सम्मान गर्नुपर्छ । तर विद्यालयको प्रयोगशालामा नयाँ प्रयोग गर्ने, साहित्य सिर्जना गर्ने, खेलमैदानमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने, साथीलाई सहयोग गर्ने वा समाजको समस्या समाधान गर्न नयाँ उपाय खोज्ने विद्यार्थीलाई पनि उत्तिकै सम्मान गर्नुपर्छ । आज सामान्य देखिएको विद्यार्थी भोलि कुनै क्षेत्रमा असाधारण उपलब्धि हासिल गर्न सक्छ । त्यसका लागि उसलाई आफ्नो क्षमता चिन्ने, अभ्यास गर्ने र अवसर प्राप्त गर्ने वातावरण चाहिन्छ ।

अन्ततः, प्रतिभाशाली विद्यार्थी त्यो मात्र होइन, जसले अरूभन्दा धेरै अंक ल्याउँछ । आफ्नो रुचि र क्षमताको क्षेत्रमा नयाँ कुरा सिक्न, सिर्जना गर्न, समस्या समाधान गर्न र निरन्तर सुधार गर्न सक्ने विद्यार्थीमा पनि प्रतिभाको महत्वपूर्ण सम्भावना हुन्छ । शिक्षक, अभिभावक र विद्यालयले बुझ्नुपर्ने कुरा यही हो– विद्यार्थीको क्षमता एउटै तराजुमा जोखिँदैन । कुनै विद्यार्थीको प्रतिभा उत्तरपुस्तिकामा देखिन्छ, कुनैको प्रयोगशालामा, कुनैको खेलमैदानमा त कुनैको सिर्जनामा ।

प्रश्न यति मात्र हो– हामी विद्यार्थीलाई अंकका आधारमा मात्र चिनिरहेका छौँ कि उनीहरूभित्र लुकेको सम्भावना पनि देखिरहेका छौँ ?